تبلیغات
علم - نجوم و ریاضیات در اسلام

علم

جمعه 12 تیر 1388

نجوم و ریاضیات در اسلام

نویسنده: parsa   طبقه بندی: *ریاضی*، 

نجوم و ریاضیات در اسلام

در ریاضیات،نجوم،و فیزیك مسلمین كارهاى قابل توجه داشته‏اند.
رصدخانه‏یى كه مامون ضمیمه بیت الحكمه كرد مركزى شد براى مطالعه‏در نجوم و ریاضیات.درین رصدخانه مسلمین محاسبات مهم نجومى‏انجام دادند چنانكه طول یك درجه از نصف النهار را با دقتى نزدیك به‏محاسبات امروز اندازه گرفتند.تفصیل طرز عمل و محاسبه را ابن خلكان‏در شرح حال محمد بن موسى خوارزمى نقل مى‏كند.ارقام معروف به‏هندى از همین ایام نزد مسلمین متداول شد و ظاهرا ترجمه كتاب‏نجومى سدهانته-معروف به سندهند-از سنسكریت‏به عربى كه بوسیله‏محمد بن ابراهیم فزارى انجام شد و همچنین كارهاى خوارزمى از اسباب‏رواج این ارقام شد،چنانكه جنب و جوش بازرگانى مسلمین و وسعت‏دامنه تجارت آنها بعدها موجب انتشار استعمال این نوع ارقام شد دراروپا. (1) در هر حال خوارزمى از مؤسسان جبر نیز-بعنوان یك علم‏مستقل-هست و وى بود كه اولین كتاب را در باب در اروپا معادل فن محاسبه تلقى‏شد چنانكه نام كتاب نیز به شكلAlgebra عنوان علم جبر باقى ماند.جبر خوارزمى در قرون وسطى نزد اروپائیان فوق العاده اهمیت‏یافت و تا زمان ویتF.viete (متوفى‏1603 میلادى)مبناى‏مطالعات ریاضى اروپائیان بود (2) وى در ریاضیات بین طریقه یونانى وهندى تلفیق گونه‏یى انجام داد و سیستم عدد نویسى هندى را بین‏مسلمین رایج كرد.گفته‏اند كه وى بیش از هر دانشمند دیگر قرون‏وسطى در طرز فكر ریاضى تاثیر گذاشت. (3) ابوالوفاى بوزجانى(متوفى‏388 ق)در بسط علم مثلثات نیز-مثل جبر-كارهاى ارزنده كرد.


Sin مطابقت چنانكه در استخراج جیب زاویه سى درجه طریقه‏یى یافت كه نتیجه آن تاهشت رقم با مقدار واقعى 30 دارد. (4) در اروپا حل مساله جمع زوایا را به كوپرنیك منسوب مى‏دارندو او كه از راه حل ابو الوفا بیخبر بوده است ظاهرا براى حل مساله طریقه‏یى‏پیچیده‏تر از ریاضیدان اسلامى یافته است. (5) خیام با آنكه آثارش درقرون وسطى به لاتینى ترجمه نشد تا در بسط ریاضیات اروپا مؤثر افتد بهرحال در جبر از بزرگترین علماء قرون وسطى است.وى اول كسى است كه‏به تحقیق منظم علمى در معادلات درجه اول،دوم،و سوم پرداخته است‏و رساله او در جبر برجسته‏ترین آثار علماء قرون وسطى است در جبر.
در هر صورت جبر و مقابله را اولین بار مسلمین وارد نظام علمى كردند،همچنین استعمال جبر در هندسه و بالعكس بوسیله مسلمین انجام یافت‏و این امر نیز در بسط هندسه تحلیلى تاثیر بسزائى داشت. (6) خدمات مسلمین به بسط و توسعه ریاضیات منحصر به همین حدودنماند.در همان دوره مامون كه مسلمین كتاب بطلمیوس و اقلیدس وسندهند را (Alcuin) مربى و عالم ترجمه و تحریر مى‏كردند در تمام اروپا ریاضیدان مشهورى‏كه وجود داشت عبارت بود از الكوین دربارشارلمانى كه نوشته‏هاى او در ریاضیات از بعضى اصول مقدماتى تجاوزنمى‏كرد.در تمام قرون وسطى،پیشرفت ریاضیات در واقع به نبوغ ریاضى مسلمین مدیون بود.حتى در نیمه اول قرن پانزدهم میلادى كه‏مسلمین با مشكلترین مسائل هندسه دست و پنجه نرم مى‏كردند،معادلات درجه سوم جبرى را به كمك مقاطع مخروطى حل مى‏كردند،ودر مثلثات كروى تحقیقات ارزنده انجام مى‏دادند،در اروپا تحقیقات‏ریاضى از حساب تقویم و طرز بكار بردن چرتكه-كه غالبا در سطح‏حوائج روزانه بود-در نمى‏گذشت (7) در هندسه مسلمین كارهاى‏ریاضیدانان یونانى را دنبال كردند،و اصول اقلیدس را ترجمه و شرح‏كردند.بعلاوه،علم مثلثات را آنها بوجود آوردند.در واقع همان ترجمه‏اقلیدس هم در آن زمان خالى از اهمیت نبود چنانكه رومیها بدان‏نپرداخته بودند و وقتى براى اولین بار در قرن دهم میلادى به زبان لاتین‏ترجمه مى‏شد تقریبا سه قرن از ترجمه عربى آن كه بوسیله حجاج بن یوسف-یك ریاضیدان عهد هارون الرشید-انجام شده بود مى‏گذشت.
در نجوم،مطالعات مسلمین مخصوصا ارزنده بود.مطالعات‏بابلیها،هندوا ن،و ایرانیان كه به آنها رسید از اسباب عمده شد (Albumasar) مى‏خوانده‏اند-مجموعه درپیشرفت آنها:ابو معشر بلخى كه اروپائیها در قرون وسطى وى را به نام زیجاتى داشت كه در آن‏حركات سیارات از روى طریقه هندى و رصد گنگ دز محاسبه شده بود واگر چه اصل آن نمانده است اما آثار دیگر او از خیلى قدیم به زبان لاتینى‏ترجمه و مكرر چاپ شده است و اینهمه او را در نجوم در تمام قرون وسطى‏شهرت جهانى بخشید.با اینهمه،وى رویهمرفته به عنوان یك منجم‏بیشتر اهمیت دارد تا بعنوان یك عالم نجوم.از اینها گذشته،تجارب واطلاعات صابئین نیز در پیشرفت نجوم اسلام تاثیر بسیار داشت.ثابت‏ابن قره-كه به هندسه و فیزیك علاقه داشت-در تحقیق طول سال‏شمسى و درجه آفتاب مطالعات مهم كرد.بتانى كه نیز از میراث صابئین‏بهره داشت‏با تالیف زیجى در بسط هیئت و نجوم اسلامى تاثیر قابل ملاحظه كرد.وى حركت نقطه اوج آفتاب را كشف كرد و بعضى اقوال‏بطلمیوس را درین باب نقد و اصلاح نمود.ملاحظات او درباب خسوف‏در محاسباتى كه دانتورن ( Dunthorn) از علماء قرن هجدهم‏اروپا كرد به عنوان یك رهنما یا محرك تلقى شد.نیز وى براى مسائل‏مربوط به مثلثات كروى راه حلهایى یافت كه رجیومانتوس(متوفى‏1476)از آنها استفاده كرد (8) كارهایى را كه مسلمین در نجوم و ریاضیات‏انجام داده‏اند نالینو ایتالیائى،كارادوو فرانسوى و چندتن از علماءمعاصر دیگر تا حدى ارزیابى كرده‏اند.احوال و آثار منجمین و ریاضیدانهاى‏اسلامى نیز در كتاب ریاضیدانان و منجمین عرب تالیف سوتر و تاریخ‏ادبیات عرب تالیف بروكلمان بررسى شده است.این میراث علمى عظیم‏مسلمین،هم از حیث وسعت موجب اعجاب است هم از لحاظ دقت. دربین آثار مهم نجومى مسلمین مخصوصا كتب زیج را باید نام برد كه‏بعضى از آنها شاهكار دقت ریاضى است.از سه شاهكار نجومى مسلمین‏درین زمینه به عقیده سارتون یكى صورالكوكب عبد الرحمن صوفى است(متوفى‏376)دیگر زیج ابن یونس(متوفى‏399)است كه شایدبزرگترین منجمین اسلام باشد و چون وى آن را به نام الحاكم بامر الله‏خلیفه فاطمى مصر ساخت زیج‏حاكمى خوانده مى‏شود.سومین شاهكارنجومى عبارتست از زیج‏الغ‏بیگ كه با همكارى امثال قاضى زاده رومى‏و غیاث الدین جمشید كاشانى تدوین شد اما قتل الغ‏بیگ مطالعات جدى‏مربوط به نجوم را در شرق در واقع پایان داد.از جمله اقدامات علمى‏مسلمین در امور مربوط به ریاضى و نجوم اصلاح تقویم بود.در عهدجلال الدوله ملكشاه سلجوقى كه گویند عمر خیام هم با منجمین دیگردرین اصلاح همكارى داشت و تقویم جلالى كه بدینگونه بوجود آمداز بعضى تقویمهاى مشابه كه در اروپا بوجود آمد دقیقتر بود و شاید عملى‏تر.
علماء اسلامى مكرر از هیئت‏بطلمیوس و اقوال یونانیان انتقاد كردند و هر چند ایرادهایى كه بر آن گرفتند بكلى موجب دگرگون‏كردن دنیاى بطلمیوسى نشد اما زمینه را براى اصلاحات گالیله،كپلر،و كوپرنیك آماده ساخت.حتى مساله حركت زمین،كه بعضى از یونانیهاهم متعرض آن شدند نزد مسلمین مطرح شد.چنانكه ابو سعید سجزى-كه‏تا اواخر قرن چهارم مى‏زیست-اسطرلابى ساخت مبتنى بر فرض حركت‏زمین و سكون افلاك.آیا سجزى واقعا به حركت زمین معتقد بود یا این‏اعتقاد را فرضى قرار داده بود براى عمل اسطرلاب خویش؟درست‏معلوم نیست اما بیرونى كه از این اسطرلاب سجزى صحبت كرده است‏این فرض را-بر خلاف حكمائى امثال رازى و ابن سینا كه در بطلان‏آن شك نداشته‏اند-ممكن مى‏دانسته است هر چند اثباتش را مشكل‏مى‏یافته (9) در بین كسانى كه هیئت‏بطلمیوس را انتقاد كرده‏اند نام‏خواجه نصیر الدین طوسى را نیز مخصوصا باید ذكر كرد.این وزیر معروف‏و عالم بزرگ و جامع شیعه نه فقط مؤسس واقعى رصدخانه عظیم مراغه‏و زیج‏ایلخانى بود بلكه آشنایى علماء اسلام را با تحقیقات چینیهانیز فراهم آورد. بعلاوه،وى ظاهرا در مدت اقامت در الموت (10) نیز به‏كار رصد و نجوم اشتغال داشت و در آن امر مهارت تمام بدست آورده بود.
خواجه نصیر طوسى قطع نظر از تحریر اقلیدس و مطالعات راجع به مثلثات-كه آن را از گرو نجوم بیرون آورد و مستقل ساخت-در كتاب تذكره،هیئت‏بطلمیوسى را بشدت انتقاد نمود و خود نظریات بدیعى پیشنهادنمود.اثبات و طرح عیوب سیستم بطلمیوس به ضرورت اظهار طرح تازه‏یى‏كه بعدها بوسیله كوپرنیك عرضه شد كمك كرد (11) آیا ممكن است‏بعضى از آراء او درین باب از طریق بیزانس به كوپرنیك رسیده باشد؟
بعضى این احتمال را بعید نمى‏دانند و براى آن قراینى نیز یافته‏اند.
در بین مساعى مسلمین در بسط ریاضیات كشف ترتیب كسوراعشارى را باید یاد كرد و روشهاى تقریبى كه توسط غیاث الدین جمشید كاشانى صورت یافت.در هندسه بعضى مسائل كه براى قدما لا ینحل‏مانده بود نزد ابن هیثم و ابو سهل كوهى و امثال آنها راه حلهایى یافت.
مساله امتحان كردن محاسبات از طریق طرح نه نه و قاعده موسوم به‏خطاین منسوب به مسلمین است.محاسبات اعداد بزرگ نجومى با حداقل‏اشتباهات حاكى است از تبحیر آنها در علم اعداد.بعلاوه،مسلمین درساختن آلات نجومى،تكمیل اسطرلاب،و ماشینهاى محاسبه جهت تنظیم‏زیجها كارهاى ارزنده انجام دادند.
ازین تحقیقات و مطالعات در فیزیك و مكانیك هم نتایج نیكو وجالب بدست آمد.ابو معشر بلخى در كتاب المدخل الكبیر كه راجع به‏نجوم است-و در 1130 بوسیله یوهانس هیسپالنسیس به لاتینى‏ترجمه شده-تاثیر ماه را در مساله جزر و مد بررسى كرد و اروپا ظاهرادر قرون وسطى قوانین راجع به جزر و مد را از كتاب وى آموخت. (12) در فسطاط مصر یك دانشمند ریاضى به نام فرغانى،در روزگارمتوكل توانست میله‏یى مخصوص تعبیه كند براى اندازه‏گیرى ارتفاع‏آب نیل در (Optics) در اروپا هنگام فیضان.كارهاى یعقوب كندى و مخصوصا ابن هیثم‏بصرى در مسائل مربوط به علم مناظر تاثیرگذاشت چنانكه،هم راجربیكن به آثار ابن هیثم مدیون شد و هم كپلر. (13) ابن هیثم بزرگترین فیزیك‏دان مسلمین بود و یكى از بزرگترین محققان‏علم مناظر در تمام ادوار (14) در واقع تحقیقات ابن هیثم درباره نور وقواعد انكسار و انعكاس آن منشا كشفیات بعدى شد،بطوریكه مى‏توان‏گفت اگر ابن هیثم نبود راجربیكن بوجود نمى‏آمد و خود راجربیكن در یك‏كتاب خویش مكرر از ابن هیثم نام مى‏برد و از سخنان او نقل مى‏كندچنانكه كپلر نیز ازین دانشمند (Alhasen) مى‏خوانده‏اند و او را بعضى‏محققان از حیث مسلمان نام مى‏برد.ابن هیثم را اروپائیهابسبب نامش الحسن مى‏توان گفت كه وى بهر حال بهترین تجسم روح تجربى بود در تمام قرون وسطى (16) بیرونى‏در باب وزن مخصوص اجسام تحقیقات علمى كرد و وزن مخصوص‏شانزده جسم را با چنان دقتى تعیین نمود كه تقریبا با علم امروز موافق‏است.مطالعات ابوالفتح خازنى صاحب میزان الحكمه در باب تعادل‏مایعات اهمیت علمى داشت و وى هم در باب وزن مخصوص‏اجسام و آلیاژها تحقیقات و محاسبات درست كرد.مطالعات خازنى البته‏محدود به انواع ترازو نیست.در باب وزن،مركز ثقل و مسائل مربوط به‏آنها نیز بحث فیزیكى و ریاضى دارد.در هر حال راجع به انواع ترازوتحقیقات بسیار بوسیله مسلمین انجام یافته است و خاصه در باب ترازوى‏رومى-قراسطون.بعضى مكانیسینهاى مسلمان،حتى در عهد جنگهاى‏صلیبى،براى پادشاهان فرنگ نیز پاره‏یى تعبیه‏ها درست مى‏كرده‏اند (17) رویهمرفته در مكانیك-علم حیل و جراثقال-تحقیقات مسلمین خالى‏از اهمیت نبود-خاصه از لحاظ نظرى.از مرده ریگ یونانیان (Heron d,Alexandrie) را قسطابن لوقا ترجمه كردبه امر المستعین بالله خلیفه عباسى. رساله‏هرون اسكندرانى از كارهائى كه خود مسلمانان درین‏رشته انجام دادند رساله احمد خوارزمى بود-از بنى موسى.درین رساله،خوارزمى توضیحات علمى جالبى درباب بعضى مسائل مربوط به‏هیدرولیك داده بود.یك اثر جالب دیگر مسلمین درین باره عبارتست ازرساله بدیع الزمان جزرى كه مؤلف آن را در سال 602 هجرى به فرمان‏قرا ارسلان امیر دیار بكر تالیف،كرده است و قسمت عمده اسباب وتعبیه‏هایى كه وى در آن شرح مى‏دهد اختراع خود او بوده است.
وقتى تاریخ تكنولوژى جدید بررسى شود سهم مسلمین در تحول آن‏بى‏شك قابل توجه است. 13

نظرات() 
What is a heel lift?
شنبه 1 مهر 1396 02:40 ب.ظ
Very good article! We are linking to this particularly great content on our website.
Keep up the good writing.
foot pain after running
جمعه 2 تیر 1396 05:51 ق.ظ
Right here is the perfect blog for anyone who really wants to find out about this topic.

You know so much its almost hard to argue with you
(not that I personally would want to?HaHa). You definitely put a brand new spin on a subject that has been written about for years.
Great stuff, just great!
Randolph
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 11:39 ق.ظ
Have you ever thought about adding a little bit more than just your articles?
I mean, what you say is valuable and all.
But think of if you added some great graphics or video clips
to give your posts more, "pop"! Your content is excellent but with images and
videos, this blog could certainly be one of the best in its niche.
Great blog!
alluringchum838.over-blog.com
جمعه 22 اردیبهشت 1396 09:20 ق.ظ
Hi there, after reading this amazing piece of writing i
am too delighted to share my experience here with mates.
BHW
جمعه 25 فروردین 1396 10:15 ب.ظ
I truly love your blog.. Very nice colors & theme.
Did you develop this amazing site yourself?
Please reply back as I'm attempting to create my own personal blog and want to know where you got this from or exactly what the theme is named.
Many thanks!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :